ΤΑ ΜΠΛΟΚΙΑ

Ειδήσεις και αναλύσεις από τη Λέσβο και την Ελλάδα με αριστερή ματιά!

Πολιτισμός

Το «τυχαίο» ή «ανάγκη» η «απαισιοδοξία της γνώσης» και η «αισιοδοξία της βούλησης»

moren12
Απο την παρουσίαση του βιβλίου το Εντγαρ Μορέν «Ο ΔΡΟΜΟΣ» στη Μυτιλήνη

Το κείμενο είναι η εισήγηση του Π. Λαμπρόπουλου στην παρουσίαση του βιβλίου του Εντγκαρ Μορέν «Ο ΔΡΟΜΟΣ» που έγινε στη Μυτιλήνη

Εχω την μικρή υποψία ότι επίτηδες ο Θοδωρής, ο μεταφραστής και επιμελητής αυτού του βιβλίου, διάλεξε εμάς προκειμένου να παρουσιάσουμε αυτό το βιβλίο.

Δηλαδή ποιους εμάς;

Μη ακαδημαϊκούς, ανθρώπους που δεν έχουμε το τεκμήριο του «ειδικού» στο ένα ή το άλλο θέμα και που προφανώς δεν θα έχουμε (ή τουλάχιστον εγώ δεν θα έχω) την δυνατότητα να κάνουμε συνδέσεις, να εμβαθύνουμε χρησιμοποιώντας το ένα ή το άλλο εργαλείο στα γραφόμενα του συγγραφέα.

Μάλλον θέλει να «τεστάρει» το αποτύπωμα που θα αφήσει το βιβλίο, αν διαβαστεί από καθημερινούς ανθρώπους, που έχουν βέβαια την μια ή την άλλη δράση, αλλά δεν θα έχουν την «αποστασιοποίηση» που ενδεχομένως έχουν οι ακαδημαϊκοί από τα πράγματα.

Αν είναι έτσι, τότε ο Θόδωρος, είναι απόλυτα πιστός στον ρόλο του σαν τον άνθρωπο που πήρε την ευθύνη να μας μεταφέρει ένα βιβλίο, που ό ίδιος ο συγγραφέας του το παρομοιάζει σαν ένα «μπουκάλι ριγμένο στη θάλασσα» από τη στιγμή που ο ίδιος ο Μορέν, δηλώνει ευθύς εξαρχής ότι «έχω την απόλυτη συναίσθηση ότι η δυνατότητα να αλλάξουμε δρόμο γίνεται ολοένα και πιο απίθανη» και ακόμα ότι «το απίθανο στο οποίο αφιερώνομαι, κινδυνεύει να γίνει αδύνατο.

Αλλά έστω και αν ο Τιτανικός ναυαγήσει, ίσως ένα μπουκάλι ριγμένο στη θάλασσά καταφέρει να φτάσει στις ακτές ενός κόσμου που όλα θα αρχίσουν ξανά. Κανείς δεν ξέρει ποτέ αν και πότε είναι αργά».

Γιατί έχω την αίσθηση ότι ο ΔΡΟΜΟΣ, το «απίθανο» δηλαδή που λέει ο Μορέν, το βιβλίο αυτό δηλαδή, είναι το μπουκάλι που ο Θοδωρής θέλει να δει, αν φτάσει σε ανθρώπους σαν όλους εμάς.

Αυτό το βιβλίο είναι γραμμένο από έναν άνθρωπο που έχει δει και έχει ζήσει τα πάντα, σχεδόν από τις αρχές του προηγούμενου αιώνα μέχρι τώρα.

Ο Μορέν γεννήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 20, πέρασε – και περνάει, δύο μεγάλες παγκόσμιες οικονομικές κρίσεις, ένα μεγάλο πόλεμο και αναρίθμητους μικρούς, εξεγέρσεις, κινήματα, παρακολούθησε ιδέες να γεννιούνται και να πεθαίνουν είχε και έχει συμμετοχή σε όλα αυτά.

Σε μια συνέντευξή του, διάβασα ότι χαρακτηρίζει τον εαυτό του ως «αίσιο – απαισιόδοξο» «Όσο ποιο κοντά πάμε στην καταστροφή τόσο πιο βάσιμα ελπίζω ότι η ανθρωπότητα θα το δει και θα πάρει τις αποφάσεις της να την αποφύγει» λέει πάνω – κάτω σε αυτή.

Αλλά γιατί δηλώνει απαισιόδοξος;

«Το παρόν σύστημα το μόνο που έχει να προτείνει είναι ο αυτός αχαλίνωτος νεοφιλελευθερισμός ενώ η ψευδό – εναλλακτική της σοσιαλιστής οικονομίας σοβιετικού τύπου δεν υπάρχει πια οπότε δίκιο έχουν οι ανθρώπου να είναι απελπισμένοι» λέει, δηλώνοντας όμως ταυτόχρονα και αισιόδοξος γιατί είναι βαθιά πεισμένος, ότι:

«Τα πάντα είναι καρπός της τύχης και της ανάγκης. Το τυχαίο, για παράδειγμα είναι ένας νέος Τυνήσιος που αυτοπυρπολείται τη στιγμή όμως εκείνη η πράξη του προκαλεί μία επανάσταση… Όταν το τυχαίο συναντά την ανάγκη γεννιούνται καινούργια πράγματα»

 «Το τυχαίο και η ανάγκη»

Περιμένει λοιπόν ο Μορέν το «τυχαίο», αυτό δηλαδή ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ που πολλές φορές έχει συμβεί στην ανθρώπινη ιστορία και που αρκετές φορές έχει δώσει το έναυσμα για τεράστιες κινήσεις ανθρώπινων μαζών που είτε βάζουν το αποτύπωμά τους στην ιστορία, είτε, ακόμα, της αλλάζουν το δρόμο;

Αραγε η αισιοδοξία του πηγάζει από το γεγονός ότι είναι πεισμένος ότι αυτό το «τυχαίο» θα συμβεί και θα συναντήσει την «ανάγκη»;

Προφανώς όχι. Αν ήταν έτσι, δηλαδή αν αισιοδοξία του πηγάζει από την πίστη του «στο τυχαίο», τότε απλά θα το περίμενε, για όσο ακόμα θα του επιτρέψει η ζωή να το περιμένει.

Δεν θα έγραφε στην δέκατη δεκαετία της ζωής του ένα βιβλίο, που όσο και αυτός να το χαρακτηρίζει ως «ένα μπουκάλι που κάποιος πετάει από τον Τιτανικό που βυθίζεται» στην πραγματικότητα αποτελεί έναν «οδηγό» ένα «μάνιουλ» δηλαδή, που είναι χρήσιμο, τόσο στην διάγνωση της «ανάγκης», δηλαδή της «ανάλυσης της συγκεκριμένης κατάστασης» που έλεγαν και οι παλιοί, όσο και στην αξιολόγηση του «τυχαίου» ως τέτοιου που μπορεί να συναντηθεί με την «ανάγκη» και να γεννήσει να πυροδοτήσει «καινούρια πράγματα».

 Η «ανάγκη» ή  «απαισιοδοξία της γνώσης»

Ο Μορέν δηλώνει απαισιόδοξος. Κοντά ένας αιώνας ζωής, το έχουν οδηγήσει στο να  αισθάνεται έτσι:

«Ας θυμηθούμε» λέει, ότι «η κρίση του 29 έφερε τον ναζισμό στην εξουσία στη Γερμανία, το ξέσπασμα του ισπανικού εμφυλίου πολέμου ενώ το τέλος της η ανθρωπότητα το πλήρωσε με τα εκατομμύρια νεκρούς του δεύτερου πολέμου»

Και λίγο παρακάτω σημειώνει: «Η ανάπτυξη που ισχυρίζεται ότι αποτελεί λύση, αγνοεί πως οι δυτικές κοινωνίες βρίσκονται σε κρίση εξαιτίας της ανάπτυξης τους. Αυτή στην πραγματικότητα ευνοεί την διανοητική ψυχική και ηθική υπανάπτυξη.»

«Βουλιάζουμε σε μια πλανητική εποχή του σιδήρου» λέει λίγο παρακάτω. «Οι βάρβαροι εχθροί της ανθρωπότητας, βρίσκονται σήμερα σε εκρηκτική δράση, όταν είναι οι ίδιοι σε αντιπαλότητα, οι ανταγωνισμός τους συμβάλλει στην αύξηση του τυφλού και μισαλλόδοξου μανιχαισμού.  

Ο ξέφρενος σημερινός καπιταλισμός δεν είναι η μόνη απειλή για την ανθρωπότητα, υπάρχουν οι λυσσασμένοι φανατισμοί, οι αδυσώπητες δικτατορίες, οι πιθανότητες νέων ολοκληρωτικών πολέμων και εξολοθρεύσεων»

Αλλά γιατί τα λέει αυτά, με ποιους τελικά είναι και σε ποιους τελικά τα λέει;   

«Αν επιχειρήσω να αναχθώ στις υποκειμενικές καταβολές αυτού του βιβλίου, βρίσκω στα παιδικά μου χρόνια και με αφετηρία την ανάγνωση της Καλύβας του Μπάρμπα Θωμά… ένα ασυγκράτητο αίσθημα συμπόνοιας για τους σκλαβωμένους μαύρους και τους υποταγμένους και περιφρονημένους λαούς της Βόρειας και Νότιας Αμερικής.», λέει από τις πρώτες γραμμές κιόλας του βιβλίου.

Και λίγο παρακάτω: «Ο δικός μου πόνος και η δική μου μοναξιά, μετά το θάνατο της μητέρας μου όταν ήμουν δέκα χρονών, με προδιέθεταν να νοιώθω συμπόνοια απέναντι στα άλλες συμφορές».

Και λίγο παρακάτω:

«Νοιώθοντας ριζωμένος Γάλλος και μη έχοντας προσωπικά υποστεί κάποια απόρριψη, ένοιωθα μια διαφορά που μου τη θύμιζε συνεχώς ένας ημερήσιος Τύπος, επιθετικός προς τους Εβραίους, τους μέτοικους, τους μετανάστες, περιφρονητικός προς τους Μαύρους και τους Κίτρινους, πράγμα που με κατέτασσε μεταξύ των αποκλεισμών με τους οποίους ένοιωθα ως εκ’ τούτου αδελφός»

Ο Εντγκαρ Μορέν, νοιώθει, ταυτίζεται με τους «από κάτω», όμως όχι μόνο της Γαλλίας, γιατί ο ίδιος ο πολιτισμός της Γαλλίας, της χώρας που μεγάλωσε τον οδήγησε στον οικουμενισμό, «ήμουν γάλος βέβαια» λέει, «αλλά ήμουνα καταρχάς αναπόσπαστο τμήμα του ανθρώπινου είδους».

Από έναν, όπως λέει ο ίδιος «αφηρημένο οικουμενισμό» πέρασε σε έναν «οικουμενισμό» που «αναγνωρίζει την σπουδαιότητα των εθνών, των εθνικοτήτων και των πολιτισμών» όπου «η ανθρώπινη ενότητα παράγει την ανθρώπινη ποικιλότητα και η ανθρώπινη ποικιλότητα συντηρεί την ανθρώπινη ενότητα».

Πέρασε, όπως ο ίδιος λέει στη συνείδηση της «πλανητικής πολυπλοκότητας» της έννοιας της «Γης – Πατρίδας», του «διαστημοπλοίου Γη», που σήμερα βρίσκεται «στην πλανητική εποχή του σιδήρου και στην προϊστορία του ανθρωπίνου πνεύματος»

Και βρίσκεται στην «εποχή του σιδήρου» γιατί «προωθείται ανεξέλεγκτα από τέσσερεις κινητήριες δυνάμεις – επιστήμη, τεχνολογία, οικονομία, κέρδος»

«Το τυχαίο» ή «η αισιοδοξία της βούλησης»

Πρέπει να αλλάξουμε ΔΡΟΜΟ, μας φωνάζει λοιπόν ο ηλικίας περίπου ενός αιώνα Μορέν θυμίζοντάς μας τον Χιχμέτ

«Πού θα φυτεύεις, σὰ νὰ πούμε,  ἐλιὲς ακόμα στα εβδομήντα σου 

Ὄχι καθόλου γιὰ νὰ μείνουν στὰ παιδιά σου 

Μὰ ἔτσι γιατὶ τὸ θάνατο δὲ θὰ τόνε πιστεύεις 

Ὅσο κι ἂν τὸν φοβᾶσαι 

Μὰ ἔτσι γιατί ἡ ζωὴ θὲ νὰ βαραίνει  πιότερο στὴ ζυγαριά».

Ο Μορέν δηλώνει ταυτόχρονα αισιόδοξος. Γιατί όπως λέει ο ίδιος «το τυχαίο» είναι εδώ

«Τα πάντα όντως έχουν ξαναρχίσει χωρίς όμως να το γνωρίζουμε» γράφει «Είμαστε στο ταπεινό, αόρατο, περιθωριακό, διάχυτο στάδιο των προκαταρκτικών.

Υπάρχει ήδη σε όλες τις ηπείρους, σε όλα τα έθνη, ένας δημιουργικός αναβρασμός, μια πληθώρα τοπικών πρωτοβουλιών προς την κατεύθυνση της οικονομικής ή κοινωνικής ή πολιτικής ή γνωστικής ή εκπαιδευτικής ή ηθικής ή υπαρξιακής αναμόρφωσης»

Και συνεχίζει λίγο παρακάτω:

«Οι πρωτοβουλίες αυτές δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, καμιά διαχειριστική αρχή δεν τις καταγράφει, καμιά πλευρά δε λαμβάνει γνώση. Αποτελούν όμως το φυτώριο του μέλλοντος.

Πρέπει επομένως να τις επισημάνουμε να τις καταγράψουμε, να τις αντιπαραβάλουμε, να τις καταχωρήσουμε, ώστε να ανοίξουμε πολλαπλούς μεταρρυθμιστικούς δρόμους.

Και ακριβώς αυτοί οι πολλαπλοί δρόμοι θα μπορέσουν αναπτυσσόμενοι από κοινού να συνδυαστούν για να συναποτελέσουν το νέο ΔΡΟΜΟ που θα καταργήσουν το δρόμο που ακολουθούμε και θα μας κατευθύνει προς την αθέατη και ασύλληπτη ακόμα Μεταμόρφωση.

Η σωτηρία έχει αρχίσει από τη βάση».

 Ποιος είναι ο ΔΡΟΜΟΣ;

  • «Είναι αυτή που βρίσκουμε έξω από τα παραδοσιακά πολιτικά σχήματα, όπως η ονομαζόμενη Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία στη Γαλλία.
  • Είναι το δίκαιο εμπόριο που ευνοεί τους μικρούς παραγωγούς καφέ ή κακάο της Λατινικής Αμερικής.
  • Είναι τα δίκτυα απευθείας πώλησης φρούτων και λαχανικών από τους καλλιεργητές στους κατοίκους των πόλεων- κάτι που άρχισε στην Ιαπωνία και τώρα υπάρχει και στο Παρίσι.
  • Είναι η ανάπτυξη της αγροκτηματικής και της βιολογικής γεωργίας που θα συμβάλει στον περιορισμό της βιομηχανοποιημένης γεωργίας.
  • Είναι η ανάπτυξη της πράσινης οικονομίας και των πηγών ανανεώσιμης ενέργειας που θα μπορέσουν να δώσουν ώθηση στην οικονομία. Πρόκειται για κοινωνικοοικονομικά μέτρα τα οποία μπορούν να επιτύχουν την αποδυνάμωση του καπιταλισμού.
  • Η παραδοσιακή πολιτική δεν προσφέρει εναλλακτική. Μιλάνε για ανάπτυξη. Μα μπορούμε να έχουμε ανάπτυξη όταν μειώνονται οι μισθοί και οι άνθρωποι χάνουν τη δουλειά τους;
  • Πώς θα καταναλώσουν; Ολα αυτά είναι εντελώς παράλογα, αλλά ο ψευδορασιοναλισμός των “ειδικών” δεν βλέπει τη δυστυχία των ανθρώπων.

Πρέπει να ακολουθήσουμε το νέο μοντέλο της πολλαπλής οικονομίας που μόλις σας περιέγραψα, στο πλαίσιο του οποίου θα αναπτυχθούν πολλά οικονομικά σχήματα που προοδευτικά θα αποδυναμώσουν τον καπιταλισμό.

Πάντως το κίνημα αυτό έχει ήδη αρχίσει και θα δούμε πώς θα εξελιχθεί», έλεγε σε μια παλαιότερη συνέντευξή του και αυτός είναι ο «οικονομικός δρόμος» που παρουσιάζει στο βιβλίο.

Όμως δεν μένει εκεί:

Στη «συμμετοχική δημοκρατία» π.χ., που πρέπει να αναζωογονηθεί και να εγκαθιδρυθεί με αφετηρία τις διάφορες τοπικές εμπειρίες, όπως αυτή του Πόρτο Αλέγκρε όπου «εγκαινιάσθηκε η συμμετοχή των πολιτών στον έλεγχο των προϋπολογισμών του δήμου» βλέπει ότι (αυτή) συνάδει με τις επιταγές της «πολιτικής της ανθρωπότητας» η οποία προϋποθέτει το σεβασμό των γνώσεων της τεχνογνωσίας, της «τέχνης του ζήν» των διαφόρων πολιτισμών.

Στις πρακτικές των φτωχών ανθρώπων των παραδοσιακών κοινωνιών που καταπολεμούν την εξαθλίωσή τους μέσα από πρακτικές συμβίωσης και αλληλεγγύης, βλέπει τις βάσεις για μια νέα αλληλεγγύη που θα συμπληρώνει τη δράση του ανεπαρκούς πλέον κράτους.

Στο διαδίκτυο που δημιούργησε κοινά γνωστικά αγαθά και πρόσφερε τη δυνατότητα να απολαμβάνουμε δωρεάν, δηλαδή, δημοκρατικά πολιτισμικά αγαθά που μέχρι τώρα ήταν επί πληρωμή και περιορίζονταν σε μια ελίτ, βλέπει τους πυλώνες πάνω στους οποίους μπορεί να στηριχτούν οι δρόμοι της γνωστικής μεταρρύθμισης, της μεταρρύθμισης της παιδείας, της παραγωγής, της αισθητικής.

Ο ίδιος ο Εντγκάρ Μορέν αυτοπεριγράφεται ως «πολιτισμικό παμφάγο» αφού τη σκέψη του τη χαρακτηρίζει η πολυσυλλεκτικότητα: διατρέχει σε ένα ατέλειωτο ταξίδι εξερεύνησης, σαν τους παλιούς εγκυκλοπαιδιστές, όλο σχεδόν το φάσμα των επιστημών.

Στον ΔΡΟΜΟ του, ο Μορέν χαράζει μεταρρυθμίσεις σε όλο σχεδόν το φάσμα της ανθρώπινης ζωής, από την πολιτική έως την ιατρική και από την οικονομία έως ηθική, τη δημογραφία ακόμα και τον θάνατο. Γιατί όπως λέει ο ίδιος: «η μεταρρύθμιση της ζωής δεν μπορεί να συνοδεύεται και από μια μεταρρύθμιση του θανάτου. Η ποίηση της ζωής είναι η βαθύτερη αλήθεια της μεταρρύθμισης της ζωής. Η μεταρρύθμιση της ζωής, συνδαυλίζοντας την ποίηση της, παράγει το αντίδοτό της για το άγχος του θανάτου και συμβάλλει έτσι στη μεταρρύθμισή του»

…………………………..

Ένα από τα πιο γνωστά χωρία των Μαρξ-Ένγκελς για τον κομμουνισμό περιέχεται στη Γερμανική Ιδεολογία, και είναι το ακόλουθο: «Ο κομμουνισμός δεν είναι για μας μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί, ένα ιδεώδες που σ” αυτό θα πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα.

Ονομάζουμε κομμουνισμό την πραγματική κίνηση που καταργεί τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων.

Οι όροι αυτής της κίνησης προκύπτουν από τις προϋποθέσεις που τώρα υπάρχουν»

«Τα πάντα όντως έχουν ξαναρχίσει χωρίς όμως να το γνωρίζουμε» γράφει ο Μορέν.

Αλλά αν είναι αλήθεια ότι «τα πάντα έχουν ξαναρχίσει…» αυτό σημαίνει ταυτόχρονα ότι αυτά «τα πάντα…» εγγράφονται στις προϋποθέσεις που «καταργούν την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων»

«Το ζητούμενο δεν είναι να συλλάβουμε ένα «κοινωνικό μοντέλο», δηλαδή να ψάξουμε για λίγο οξυγόνο μέσα στην ιδέα της ουτοπίας» συνεχίζει σε μια συνέντευξή του, όπως ακριβώς οι προηγούμενοι είπαν: «Ο κομμουνισμός δεν είναι για μας μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί»

Πρέπει να βρούμε έναν Δρόμο, ο οποίος θα σχηματιστεί από τη σύγκλιση των πολλών μεταρρυθμιστικών δρόμων που υπάρχουν και θα οδηγήσει- αν δεν είναι ήδη πολύ αργά- στην αποσύνθεση της τρελής και αυτοκτονικής κούρσας που μας οδηγεί στην άβυσσο»

Μάλλον το μπουκάλι που πέταξε αυτός ο γάλλοεβραίος σεφαραδίτης παππούς και με την μεγάλη συμβολή του Θοδωρή έφτασε και σε εμάς, θα βρει τον δρόμο του!