5 Ιουνίου 2016 | Πολιτισμός |

«Ο ΔΡΟΜΟΣ» του Εντγκάρ Μορέν

«Η ελπίδα δεν είναι συνώνυμο της ψευδαίσθησης. Η πραγματική ελπίδα γνωρίζει ότι δεν αποτελεί βεβαιότητα, γνωρίζει όμως ότι βαδίζοντας μπορούμε να ανοίξουμε ένα μονοπάτι».

une-edgar-morin

Ο  Άνθρωπος

Ο Edgrar Morin είναι από τους λίγους «αναγεννησιακούς» ανθρώπους του 20ου-21ου αιώνα, ένας Νταβίντσι της λεγόμενης περίπλοκης σκέψης (θα επανέλθω στην έννοια), με τεράστια εγκυκλοπαιδική γνώση, πολιτικό όραμα και ηθική ακεραιότητα.

Ο Εντγκάρ Μορέν γεννήθηκε το 1921 με το όνομα Εντγκάρ Ναούμ, από γονείς της ελληνοεβραϊκής, σεφαραδιτικής, κοινότητας της Θεσσαλονίκης. Κατά τη διάρκεια της γαλλικής αντίστασης, στην οποία συμμετείχε, υιοθέτησε το όνομα Μορέν το οποίο και έκτοτε διατήρησε.  Στην πολιτική ήταν και είναι παντού και πάντα παρόν: Λαϊκό Μέτωπο, Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος, Γαλλική Αντίσταση, Μέλος του ΚΚΓ, τίθεται εκτός Κόμματος ως αντισταλινικός, κατά του Πολέμου της Αλγερίας, Μάιος του ’68, μετέχει στα οικολογικά κινήματα, ιδρυτικό μέλος της αντιωφελιμιστικής κίνησης των convivialistes (των οπαδών της αρμονικής συμβιότευσης) –θα επανέλθω…

Σπούδασε ιστορία, οικονομικά και νομικά και το 1951 διορίζεται στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS), όπου, όπως λέει ο ίδιος, «έγινα θεσμικά αυτό που ήμουν ψυχολογικά: “ερευνητής”»…ένας άνθρωπος  που πασχίζει να κατανοήσει «την μη αναγώγιμη πολυπλοκότητα κάθε πραγματικότητας, φυσικής, βιολογικής, ανθρώπινης, κοινωνικής, πολιτισμικής» (Papier didentité). Και προσθέτει: «τι σημαίνει η λέξη έρευνα;» η απάντηση είναι : «να ζεις στην πληρότητά του το ερώτημα που θέτεις».

Έτσι τον βλέπουμε μέσα στα χρόνια να έχει συμβάλλει ακαδημαϊκά στους τομείς της κοινωνιολογίας, των ΜΜΕ, της πολιτικής, του εθνογραφικού και μυθοπλαστικού κινηματογράφου, της οικολογίας, της εκπαίδευσης, της συστημικής βιολογίας και της επιστημολογίας. Το έργο του αριθμεί πάνω από εξήντα βιβλία και αμέτρητα άρθρα. Το 1961 δίδαξε για δύο χρόνια στην Λατινική Αμερική, όπου συχνά ταξίδευε θεωρώντας ότι κάτι νέο γεννιέται σε αυτή την ήπειρο.

Δικαίως λοιπόν μπορεί να φέρει το τίτλο του «σύγχρονου αναγεννησιακού λόγιου». Το μεγάλο του έργο είναι το εξάτομο Η Μέθοδος[1], μια εκπληκτική επιστημολογική σύνθεση των επιστημών.

Ο Μορέν χρησιμοποιεί τον όρο μέθοδο στη γενικότερή της εκδοχή, αναγόμενος στην ετυμολογία της λέξης: μετά+ οδός, (να και πάλι ο δρόμος), λέξη που αρχικά σήμαινε «καταδίωξη, επιζήτηση». Η μέθοδος προκύπτει από την έρευνα: οδεύοντας σωστά φθάνεις στον προορισμό σου.

Ο Δρόμος

Αλλά ας έρθουμε στο περιεχόμενο του σημερινού βιβλίου του Ο Δρόμος, με υπότιτλο «για το μέλλον της ανθρωπότητας», που εκδόθηκε το 2011 στη Γαλλία, όταν ο Μορέν ήταν 90 ετών.

[Να αναφέρω παρεμπιπτόντως, ότι από τότε εξέδωσε άλλα πέντε βιβλία, το τελευταίο πέρσι (94 ετών), με τίτλο Οι Περιπέτειες της Μεθόδου, ενώ την περασμένη Παρασκευή 20 Μαΐου (στις 7 μμ) ολοκλήρωσε στα 95 του την τρίτη και τελευταία από μια σειρά διαλέξεων με τίτλο«Ο Διανοούμενος»]

morInFINALΑυτός λοιπόν ο υπέροχος λόγιος και διανοούμενος μας προτείνει ένα πραγματικό πολιτικό μανιφέστο γραμμένο από τη σκοπιά της «πολύπλοκης σκέψης». Λίγα λόγια, λοιπόν, για αυτή την έννοια: Γενικά, θα μπορούσαμε να πούμε πως περιπλοκότητα παραπέμπει στο γεγονός ότι η πραγματικότητα εμπεριέχει μέσα της περισσότερα από όσα μπορεί ανά πάσα στιγμή να φανταστεί η όποια επιστήμη (Ν. Rescher).

Το πολύπλοκο, μας λέει ο Μορέν αναγόμενος στην ετυμολογία και πάλι της λέξης,  όπως και το λατινικό complex, σημαίνει ουσιαστικά το συνυφασμένο με πολλά νήματα». «Όταν μιλάω για περιπλοκότητα», μας λέει ο ίδιος, «αναφέρομαι στην πρωταρχική σημασία του λατινικού complexus (αυτό που συνυφαίνεται), όπου οι συνιστώσες είναι διαφορετικές, αλλά αυτό που αναδύεται είναι ένα υφαντό, μια ταπισερί, μια συνολική εικόνα».

Οπότε, θα πρέπει να μάθουμε να υφαίνουμε, να ενώνουμε. Ενώνω, δεν σημαίνει μόνο συνδέω κομμάτι-κομμάτι, αλλά δημιουργώ μια σύνδεση, ή καλύτερα ένα βρόχο ανάδρασης (το γνωστό μας feed-back). Συνδέω το αποτέλεσμα με το αίτιο, το την έξοδο με την είσοδο, παρακολουθώ την αλληλόδραση μεταξύ των στοιχείων ενός συστήματος που συχνά αντιτίθενται.  Τίποτα, τελικά δεν είναι απλό, υπάρχουν μόνο απλοποιήσεις (G. Bachelard).

Ο Μορέν έχει διαλεκτική σκέψη ή μάλλον, όπως προτιμά να λέει: διαλογική σκέψη (μια σκέψη δηλαδή που περιλαμβάνει και το διάλογο και τη διαλεκτική), όρο με τον οποίο εννοεί την ενότητα που συγκροτούν δύο ή περισσότερες διαφορετικές λογικές, δίχως καμία να χάνει την ακεραιότητά  της (την οποία και απολαλεί «πολύπλεκτη ενότητα». unitas multiplex).

Ο τρόπος αυτός σκέψης απαιτεί να δεχτούμε τις θεμελιώδεις λογικές αντιφάσεις που διέπουν την πραγματικότητα, ότι δηλαδή:

  • Η τάξη εμπεριέχει και την αταξία.
  • Η επιστήμη διαφωτίζει, αλλά και συσκοτίζει.
  • Ο πολιτισμός περιλαμβάνει και τη βαρβαρότητα.
  • Το Ένα περιλαμβάνει την δική του πολλαπλότητα
  • Ο καθαρός λόγος είναι και παραλογικός· λόγος και συναίσθημα έχουν ανάγκη ο ένας του άλλου.

Εμπόδιο στην ανάπτυξη της πολύπλοκης σκέψης είναι η διαιώνιση κάποιων καθιερωμένων τρόπων σκέψης και κυρίως:

  • ο αναγωγισμός (που ανάγει τη γνώση των περίπλοκων συστημάτων σε αυτή των απλών, υποτίθεται, στοιχείων που τα απαρτίζουν·)
  • 2) ο δυαδισμός/δυαδικότητα ( που αναλύει σε αληθές/ψευδές αυτό που στην πραγματικότητα είναι είτε εν μέρει αληθές, είτε εν μέρει ψευδές, είτε ταυτόχρονα αληθές και ψευδές· )
  • 3) η γραμμική αιτιότητα που αγνοεί τα κυκλώματα ανάδρασης (feed-back)·
  • 4) ο μανιχαϊσμός (που δεν βλέπει παρά μόνο αντίθεση μεταξύ καλού και κακού [το τελευταίο αυτό είναι ηθικού τύπου εμπόδιο]

Η περίπλοκη σκέψη, γενικά, θέτει σε νέο πλαίσιο τους βασικούς εννοιολογικούς δυϊσμούς: ενότητα/ποικιλότητα, τάξη/αταξία, ενότητα/πολλαπλότητα, το ένα/το πολλά, άτομο/κοινωνία, σώμα/νόηση και άλλες έννοιες της δυτικής κουλτούρας.

Ποιος είναι ο προβληματισμός που τον ώθησε να γράψει το βιβλίο αυτό:

Ο Μορέν ξεκινά από το γεγονός ότι βρισκόμαστε σήμερα σε μια βαθύτατη κρίση:

Σήμερα περνάμε μια μεγακρίση που περιλαμβάνει τρεις αλληλένδετες και αλληλοδιαπλεκόμενες  κρίσεις:

  • κρίση της οικουμενικοποίησης,
  • κρίση της δυτικοποίησης
  • και κρίση της ανάπτυξης,

Η καθεμία από αυτές τις κρίσεις προκαλούν άλλες μικρότερης κλίμακας κρίσεις: κρίσεις στο επίπεδο της οικονομίας,  της πολιτικής, της ανάπτυξης, του περιβάλλοντος, της εκπαίδευσης, της θρησκείας…Καμία, ωστόσο, από αυτές τις κρίσεις δεν μπορεί να επιλυθεί ανεξάρτητα από τις άλλες· η μία λύση συνεπάγεται συχνά την επιδείνωση μιας άλλης κρίσης.

Η γιγάντια πλανητική κρίση, κατά τον Μορέν, είναι κρίση της ανθρωπότητας που έχει χάσει την ανθρωπινότητά της, πράγμα που οδηγεί σε μια νέα βαρβαρότητα η οποία «συμβάλλει στην αύξηση ενός τυφλού και μισαλλόδοξου μανιχαϊσμού»

moren12Ο Μορέν, κατά συνέπεια, ασχολείται με τις περισσότερες συνυφασμένες πλευρές της ανθρώπινης κρίσης: την κρίση της πολιτικής, της οικονομίας, του πολιτισμού, της δικαιοσύνης, της σκέψης, της παιδείας, του περιβάλλοντος, της γεωργίας, της διατροφής, της εργασίας, της κατανάλωσης, της οικογένειας, των ιθαγενών πληθυσμών, της υγείας, των πόλεων, των φύλων, της καθημερινότητας…

Περνά από τη διάγνωση των προβλημάτων στις λύσεις που προτείνει, λύσεις, ωστόσο, που στηρίζονται σε απτά παραδείγματα από συγκεκριμένους χώρους, γεωγραφικούς, επιστημονικούς, ιατρικούς, οικονομικούς, πολιτικούς πολιτισμικούς, κοκ, λύσεις που απαιτούν μεταρρυθμίσεις, όχι όμως μεμονωμένες, αλλά συντονισμένες και αλληλένδετες.

Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερις μεγάλες ενότητες:

  • 1η: Οι πολιτικές, ενότητα που αναφέρεται στα προβλήματα του πολιτισμού, των θεσμών, της κατανομής του πλούτου, της οικολογίας, της απονομής της δικαιοσύνης.
  • 2η ενότητα: Η σκέψη και η εκπαίδευση, που αναφέρεται στα προβλήματα της γνώσης και της μεταβίβασής της,
  • 3η ενότητα: Η Κοινωνία, που αναφέρεται στα ζητήματα της πόλης και κατοικίας, της διατροφής, της γεωργίας, της εργασίας και
  • 4η : Η Ζωή, ενότητα που αναφέρεται σε ζητήματα ηθικής, του κύκλου ζωής, της οικογένειας, της ζωής και του θανάτου.

Οι προτάσεις για αλλαγές και μεταρρυθμίσεις του Μορέν θεμελιώνονται σε κάποιες αξιολογικές θέσεις (καθώς δεν πιστεύει στις δήθεν ουδέτερες θεωρητικές κατασκευές), μεταξύ των οποίων οι πλέον σημαντικές είναι:

  • 1ο η αλληλεγγύη (με την αμοιβαία ανταλλαγή, τη δίκαιη διανομή, την αλληλοβοήθεια, το δίκαιο εμπόριο, την αλληλασφάλιση)·
  • 2ο ο εξανθρωπισμός (με την άρνηση της ανωνυμίας, της μηχανικής επανάληψης, της ρουτίνας, της καταναγκαστικής εργασίας, της γραφειοκρατίας)·
  • 3ο η λεγόμενη μεθεκτική συμβιότευση (το συμβιοτεύειν συμμετοχικά και αρμονικά), δηλαδή η αρμονική συμβίωση, ο συμποσιασμός, η ευτραπελία (ευθυμία), ο συγχρωτισμός, η αλληλεγγύη, η προώθηση της κοινωνικότητας, η ανοχή, η αμοιβαιότητα·
  • 4ο η ρυθμιστική έγνοια (η ρύθμιση, δηλαδή, των αναγκών, της παραγωγής, της κατανάλωσης)·
  • 5ο η συμμετοχή (στα κοινά, στην επιχείρηση, στο εργοστάσιο, στα δημοτικά)
  • 6ο η σύμπλεξη, η σύνδεση των επιστημονικών τομέων και πειθαρχιών, η τέχνη της πολύπλοκης σκέψης.

Εδώ, οι ομιλητές θα μιλήσουν για τα κεφάλαια που αναφέρονται στην οικονομία, την οικολογία και τη γεωργία, εγώ θα προσθέσω λίγα σχετικά με το τι μας λέει για τη γνώση και την παιδεία.

Η παιδεία μας μάς μαθαίνει να αναλύουμε, να χωρίζουμε τις πραγματικότητες σε μικρά τεμάχια. Η «πολύπλοκη σκέψη» μας μαθαίνει να συνδέουμε αυτά που η αντίληψή μας διατηρεί χωρισμένα. Όπως λέει ο Μορέν, «το πάθος μου για μια αναμόρφωση της παιδείας στηρίζεται στο πνεύμα του  Ζαν Ζακ Ρουσώ:

«Διδάξετε το ζην». Το ζην δεν είναι να αναπνέεις ή να φτάνεις σε βαθιά γεράματα. Το ζην είναι η χρησιμοποίηση των οργάνων μας, των αισθήσεών μας, των ικανοτήτων μας, όλων όσων μας δίνουν την αίσθηση της ύπαρξής μας. Αυτός που έζησε τη ζωή του, δεν είναι αυτός που έζησε περισσότερα χρόνια, αλλά αυτός που ένιωσε/βίωσε περισσότερο τη ζωή του. Ο ίδιος ο Μορέν, μάλιστα, λέει, σχετικά με τη ρήση «διδάξετε το ζην»: θα προτιμούσα την έκφραση «να αλληλοδιδαχθούμε το ζην, ζώντας μαζί».

Ο κατακερματισμένος τρόπος γνώσης μας παράγει συνολική αμάθεια. Οι αναλφάβητοι του 21ου αιώνα δεν θα είναι αυτοί που δεν μπορούν να διαβάσουν και να γράψουν, αλλά αυτοί που δεν θα μπορούν να μαθαίνουν, να ξεμαθαίνουν και να ξαναμαθαίνουν.

Σε ό,τι αφορά την παιδεία και την εκπαίδευση, για τον Μορέν, η μεγάλη πρόκληση είναι τριπλή:

  • 1ο πολιτισμική: να συνδεθεί η ανθρωπιστική κουλτούρα με τις ανθρωπιστικές και φυσικές επιστήμες, η φύση με τον πολιτισμό·
  • 2ο κοινωνιολογική: να διαχειριστούμε την πληροφορία, που αποτελεί απλώς μια πρώτη ύλη. Να τοποθετηθεί, δηλαδή, στα συμφραζόμενά της, ώστε να μετατραπεί σε απαρτιωμένη γνώση·
  • 3ο πολιτική: να απεμπλακούμε από την πολιτική ως τεχνική, πράγμα που υπονομεύει τη δημοκρατική δυναμική και να αποδοθεί στον πολίτη το δικαίωμα στη γνώση και το λόγο.

Στόχος της εκπαίδευσης δεν πρέπει να είναι τόσο η συσσώρευση γνώσεων, όσο αφενός η ανάπτυξη της ικανότητας να θέτει κανείς και να απαντά σε ερωτήματα και προβλήματα και αφετέρου η ανάπτυξη αρχών που να επιτρέπουν τη σύνδεση των γνώσεων μεταξύ τους, αποδίδοντάς τους νέο νόημα.

Τα προβλήματα της παιδείας και της έρευνας αντιμετωπίζονται αποκλειστικά και μόνο με ποσοτικούς όρους: «περισσότερες πιστώσεις», «περισσότεροι εκπαιδευτικοί», «περισσότερη πληροφορική» κοκ. Αυτό όμως δεν αρκεί, διότι έτσι αποκρύπτεται η κυριότερη δυσκολία που εξηγεί την αποτυχία όλων των διαδοχικών εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων: δεν μπορούμε να μεταρρυθμίσουμε το θεσμό προτού μεταρρυθμίσουμε πρώτα το πνεύμα, αλλά δεν μπορούμε να μεταρρυθμίσουμε το πνεύμα αν δεν μεταρρυθμίσουμε πρώτα τους θεσμούς. (Χαρακτηριστικός τρόπος της συνθετικής και αναδρασιακής σκέψης του Μορέν).

Η βαθύτερη αιτία του λάθους δεν είναι η εσφαλμένη αντίληψη ή εφαρμογή μιας εσφαλμένης λογικής (ασυνέπεια), αλλά ο τρόπος που οργανώνουμε τη γνώση σε σύστημα ιδεών (θεωρίες, ιδεολογίες…). Η νοημοσύνη δεν πρέπει να αναλύει απλώς, να τεμαχίζει και να απομονώνει (Καρτέσιος), αλλά και να συνδέει, να συνθέτει. Μπορούμε να πούμε ότι η γνώση προοδεύει κυρίως μέσα από την τοποθέτηση του όποιου προβλήματος στα γενικότερα συμφραζόμενα και στο πλαίσιο της μεγάλης εικόνας. Και μάλιστα, δεν αρκεί αυτό,  η τοποθέτηση δηλαδή, ενός γεγονότος στο συμφραστικό του πλαίσιο, στα συμφραζόμενά του. Αυτό που επιβάλλεται είναι να επισημανθούν οι σχέσεις ανάμεσα στο όποιο φαινόμενο και τα συμφραζόμενά του, οι αμοιβαίες σχέσεις του όλου με τα μέρη του.

Κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει τον Μορέν για ουτοπισμό. Αυτό που ζητάμε, λέει, δεν είναι φτιάξουμε τον  καλύτερο όλων των δυνατών κόσμων (Λάιμπνιτς), αλλά απλώς ένα καλύτερο κόσμο. Προς το τέλος του κειμένου του γράφει :

«Η ελπίδα δεν είναι συνώνυμο της ψευδαίσθησης. Η πραγματική ελπίδα γνωρίζει ότι δεν αποτελεί βεβαιότητα, γνωρίζει όμως ότι βαδίζοντας μπορούμε να ανοίξουμε ένα μονοπάτι».

[1] Οι έξι τόμοι φέρουν κατά σειρά τους χαρακτηριστικούς τίτλους: Η Φύση της Φύσης, Η Ζωή της Ζωής, Η Γνώση της Γνώσης, Οι Ιδέες, Η Ανθρωπινότητα της Ανθρωπότητας και Ηθική. Οι τελευταίοι τέσσερις τόμοι έχουν μεταφραστεί ελληνικά από τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.

*Ο Θεόδωρος Παραδέλλης είναι ο μεταφραστής και επιμελητής του βιβλίου.

Το κείμενο είναι η εισήγηση του Θ. Παραδέλλη στην παρουσίαση του βιβλίου στη Μυτιλήνη

Print Friendly, PDF & Email